Gedymin i Lida

Z okazji 700-lecia wyboru Giedymina na Wielkiego Księcia Litewskiego

W roku 2016 mija 700 lat od początku panowania wielkiego Giedymina. W siódmym roku swojego panowania, zwrócił się do mieszkańców miast hanzeatyckich z zaproszeniem do zamieszkania w Wielkim Księstwie Litewskim, w tym samym roku jeńcy wojenni z Wołynia i Kijowa według jego zarządzenia rozpoczęli budowę Lidzkiego zamku. Oznacza to, że za siedem lat miasto będzie obchodzić swoje siedemset lat istnienia. Ostateczną ogólnomiejską próbą będą jesienne uroczystości z powodu obchodów 140-ej rocznicy browaru ( Spółka akcyjna "Lidskoje piwo"). Siedem lat przejdzie niezauważalnie. Więc co się zmieni na przestrzeni tych lat: pojawią się nowe banknoty, wyjdziemy z kryzysu, w Lidzkim zamku zostanie otwarte muzeum, na ulicach pojawią się pierwsze elektryczne samochody, a może i nie… Ale nieuchronnie nastąpi jesień 2023 roku. I spadnie na miasto jubileusz.

 

I musimy rozpocząć przygotowania do niego. Co nieco mieszkańcy we współpracy z władzami wykonali: wyznaczyli Bulwar Giedymina, zbudowano restaurację "Giedymin", odbył się turniej hokeja ku pamięci Giedymina.

 

Zapoznajmy się z tym niezwykłym człowiekiem. W kronikach nazywano go różnie - Książę Ediman, Kedmin, Kgidimin, Kredimin, Skindimin, Gedimont, Giedymin, najczęściej Giedymin. Wyjaśnić imię Giedymina we współczesnych językach nie można. Giedymin - nie Żmudzin i Litwin, ale i nie

 Słowianin, on jest człowiekiem ze strefy pogranicza Słowian i Bałtów, możliwe jest, że z Ziemi Lidzkiej. O jego przynależności plemiennej kroniki nie piszą. Urodził się nie później niż w 1275 roku.

 

Wielki Książę został powołany lub wybrany w wieku około 40 lat. Poprzednikiem był Witenes (1295-1315). Imię ojca nie jest znane: przypuszczalnie Budiwid, Skolomend, Pukuwer i Witenes. Kroniki litewska i żmudzińska, kronika Bychowca, Kronika wielkich książąt litewskich, Kronika niedzielna(?) nazywają go synem Witenesa. W Kronice Ipatewskiej zapisano Giedymin Witniewicz. Zachodni badacze uważają go za brata Witenesa.

 

Na dokumentach podpisywał się "Giedymin z łaski Boga król Litwinów i Ruskich"."Zarządca i książę Semigalii, król Litwinów i wielu Ruskich".

 

Giedymin miał trzy żony - Vida, Olga i Ewa (po 1299 roku), druga i trzecia żona – ruskie prawosławne księżniczki. Ze swoimi żonami Giedymin miał 13 dzieci: 7 chłopców i 6 dziewczynek. Chłopcy Monwid i Narymunt, dziewczynka Biruta z pierwszą żoną Vidą; Olgierd i Kiejstut z drugą żoną Olgą; Koriat, Lubart i Jawnuta z trzecią żoną Ewą. Dziewczynki: Maria, Aldona-Anna, Danuta-Elżbieta, Eufemia-Maria, Augusta-Anastasia, widocznie, także z Ewą.

 

Swoim siedmiu synom przeznaczył ogromne dziedzictwa. «Тых всъх сынов за живота своего порядне подълив панствами удълными, забъгаючи внутрней домовой незгоды, абы по смерти его сынове братерской не розливали милости межи собою и не воевалися з собою о панство, але абы кождый на своем преставал удъле.»

 

(Dla wszystkich synów za żywota swego dokonuję podziału swoich posiadłości, zapobiegając wewnętrznej domowej niezgodzie, by po śmierci jego synowie nie niszczyli braterskiej miłości i nie walczyli ze sobą o panowanie, aby każdy pozostał na swojej posiadłości.- tłum. ze staroruskiego)

 

Starszemu Monwidowi darował Kiernów i Słonim z włościami; Narymuntowi - Pińsk z otoczeniem rzeki Prypeć; Olgierdowi - Zamek w Krewie i Księstwo Witebskie w spadku po żonie; Kiejstutowi - Troki Stare, Grodno, Kowno, Upite, Lida i Księstwo Żmudzkie; Koriatowi -Nowogródzkie księstwo z Wołkowyskiem i Mscibogowem; Lubartowi w spadku od żony księstwa Włodzimierskie, Łuckie i Wołyńskie; Jawnutowi młodszemu - stolicę Wilno z zamkami, ziemie Oszmiańskie, Wołkomirskie i Brasławskie oraz starszeństwo nad braćmi w całym Wielkim Księstwie.

 

Swoje córki wydał za mąż do sąsiednich stolic. Ich losy tragiczne. Biruta - żona księcia Dawida Gorodenskiego, zginęła mając 24 lata. Maria - żona księcia Tweru, Dymitra Michajłowicza "Groźne Oczy" (pobrali się w 1320 roku), owdowiała w wieku 18 lat. Aldona-Anna - żona polskiego królewicza Kazimierza (poślubił w 1325 roku), zmarła lub była otruta w wieku 30 lat. Eufemia (Ofka)

 

- Maria - żona halickiego i włodzimierskiego księcia Bolesława-Jerzego (poślubił w 1331 roku), owdowiała w wieku 28 lat. Augusta-Anastazja- żona moskiewskiego wielkiego księcia Symeona Dumnego (ślub w 1333), zmarła w Moskwie od zarazy w wieku 29 lat. Tylko Danuta-Elżbieta - żona księcia mazowieckiego Wacława (ślub w 1316 roku), dożyła sędziwego wieku.

 

Giedymin był poganinem i czcił bożki, ale bez uprzedzeń, był tolerancyjny wobec innych wyznań religijnych, córki wydawał zarówno za prawosławnych jak i katolików, pięciu synów Giedymina bylo chrześcijanami. W 1317 roku dzięki staraniom Giedymina powstała Litewska prawosławna metropolia (archidiecezja), katedra znajdowała się w Nowogródku. Założone zostały klasztory Franciszkanów w Wilnie i Nowogródku, zapewniono wolność obrzędów wileńskim żydom. W Lidzkim zamku w czasach Gedymina i ciągu dwóch następnych stuleci  działała cerkiew prawosławna.

 

Giedymin ciągle walczył. Najeżdżał  Prusy,  Polskę,  Wołyń, Kijowszczyznę. Walczył z Zakonem Teutońskim i Liwońskim. Pod jego władanie przeszły dawne ruskie ziemie z miastami Witebsk (1320), Mińsk (1326), Turów i Pińsk (1336). Do początku lat 1340–ych wschodnie granice WKL biegły wzdłuż linii Wiaźma-Rżew, omijały księstwa Smoleńskie i Brańskie, na południu – przechodziły za Kijowem.

 

Dzięki udanym małżeństwom, męskiej dzielności swoich potomków, a także mnogości ruskich synowych Giedymin okazał się założycielem znanych ruskich i polskich rodów książęcych: Bełzkich, Buremskich, Wiśniewieckich, Halickich, Zasławskich, Kobryńskich, Koreckich, Korbutów, Koriatowiczów, Kurakinych, Mścisławskich, Narimuntowiczów, Olelkowiczów, Ostrożskich, Patrikiewiczów, Pińskich, Trubeckich, Chowańskich, Czartoryskich, Szczeniatów….

 

Wszyscy wielcy książęta Moskwy, poczynając od Wasyla II, są jego potomkami w linii żeńskiej od prawnuczki Zofii c. Witolda. Pierwszy rosyjski car Iwan IV "Groźny" to potomek Giedymina w siódmym pokoleniu. W Rosji Giedyminowicze według wyróżnienia i elegancji byli zrównani z Rurykowiczami. Na przestrzeni XV-XVI wieków Giedyminowicze stali się wielką wschodnioeuropejską królewską dynastią Jagiellonów od jego wnuka Jagiełły. Krew (lepiej powiedzieć kod genetyczny) Giedymina jest we wszystkich współczesnych królewskich dynastiach Europy.

 

Wilno zawdzięcza Giedyminowi pierwszą pisemną wzmiankę - w dokumentach napisanych w zimie 1322-23 roku miasto nazwano królewskim - w ten sposób zdefiniowano jego stołeczny status. Do czasów Giedymina za stolicę WKL uznawano miasto, w którym mieszkał Wielki Książę, stolicami były Nowogródek, Krewo, Troki. Po Giedyminie sytuacja zmieniła się radykalnie – kto posiadał Wilno, ten posiadał Wielkie Księstwo.

Giedymin umiał zorganizować niezwykły do tego czasu zakres prac budowlanych i stworzyć sieć umocnień obronnych na głównych drogach. Zamki zostały zbudowane w Wilnie, Lidzie, Miednikach, Krewie, założono zamek w Trokach.

 

Giedymin był współczesny polskiemu królowi Władysławowi Łokietkowi, tatarskiemu chanowi Uzbekowi, rosyjskiemu wielkiemu księciu Iwanowi Kalicie, wielkim mistrzom Zakonu Krzyżackiego Lutrowi z Brunszwiku, Karol0wi z Trir i Dietrychowi Altenburgowi. W Europie w tamtych latach niewielkiemu i niezbyt zaawansowanemu litewskiemu narodowi już nie zostawało przestrzeni, krzyżacy zmiażdżywszy Prusów, metodycznie wypierali Żmudzinów od Morza Bałtyckiego. W oparciu o ruskie księstwa Giedymin potrafił obronić terytorium Litwy i stworzyć Wielkie Księstwo Litewskie i Ruskie.

 

Pod koniec 1341 książę Giedymin zginął od strzału z tylko co pojawiającej się broni palnej – rusznicy - z murów twierdzy Baerburg ( obecnie: Veluonaj). Ciało Giedymina zostało dostarczone do Wilna i spalone wg pogańskiego zwyczaju na ogromnym stosie z sosnowych bali, u zbiegu Wilii i Wilejki . Wraz z ciałem Giedymina spalono żywcem trzech pojmanych krzyżowców. Kości zebrano i pochowano w miejscu spalenia.

 

Kim dla nas, mieszkańców Lidy, jest Giedymin? Po pierwsze - założycielem miasta. Lida - miasto założone przez Giedymina. Po drugie - zleceniodawca budowy najstarszych zachowanych budowli w mieście. Giedymin nakazał wybudować Lidzki zamek. Po trzecie - nazwę Lida wprowadził do historycznych kronik. Miasto Lida wzmiankowana po raz pierwszy w ostatniej woli Giedymina skierowanej do swoich synów: "Kiejstutowi Troki Stare z całym księstwem Żmudzkim, z Grodnem i Kownem, Upitem i Lidą...".

 

Czy nie czas ogłosić konkurs na projekt pomnika Giedymina?

 

Materiał przedstawił starszy naukowy współpracownik Lidzkiego muzeum - Slivkin Walerij Wasilijewicz - http://www.lida.info/category/istoriya-goroda/

 

Tłumaczenie z języka rosyjskiego – Jan Kozłowski

 

Kliknij, aby przejść do strony głównej

Copyright © Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Lidzkiej